Cổ phiếu quỹ là gì? Khái niệm, đặc điểm và quy định

* Bài viết chỉ mang tính chất cung cấp thông tin khách quan, không phải là lời khuyên tài chính.

Cổ phiếu quỹ là cổ phiếu do chính doanh nghiệp phát hành và mua lại từ thị trường, khiến số cổ phiếu này không còn lưu hành bên ngoài. Việc mua cổ phiếu quỹ thường nhằm tăng giá trị cho cổ đông, ổn định giá cổ phiếu hoặc tái cấu trúc vốn. Tuy nhiên, theo quy định pháp luật mới tại Việt Nam, cổ phiếu quỹ sau khi mua lại bắt buộc phải hủy, không còn được giữ để bán lại như trước.

Trong bài viết này, Ngân hàng số Cake by VPBank sẽ cùng bạn hiểu rõ bản chất cổ phiếu quỹ, lý do doanh nghiệp mua lại, các đặc điểm quan trọng, quy định pháp lý mới nhất, cũng như cơ hội và rủi ro khi đầu tư vào doanh nghiệp đang mua cổ phiếu quỹ.

>>Xem thêm: 

Quỹ đầu tư phát triển là gì? Cách thức hoạt động và lợi ích cần biết

Các quỹ đầu tư tại Việt Nam uy tín, đáng tin cậy

Trái phiếu chính phủ là gì? Lợi ích và cách đầu tư an toàn

Cổ phiếu quỹ là gì?

Định nghĩa cổ phiếu quỹ

Cổ phiếu quỹ (Treasury Stock) là số cổ phiếu do chính công ty phát hành và mua lại từ thị trường, sau đó nắm giữ như tài sản của doanh nghiệp. Những cổ phiếu này không được hưởng cổ tức, không có quyền biểu quyết và không được tính vào số cổ phiếu đang lưu hành. Việc mua cổ phiếu quỹ thường nhằm ổn định giá cổ phiếu, sử dụng cho chương trình thưởng – ESOP hoặc tái cơ cấu vốn của doanh nghiệp.

Hiểu một cách đơn giản: Thay vì phát hành cổ phiếu ra bên ngoài để huy động vốn từ nhà đầu tư (tiền đi vào), doanh nghiệp bỏ tiền túi ra để mua lại cổ phiếu của chính mình về (tiền đi ra). Sau khi được mua lại, số cổ phiếu này sẽ không còn lưu hành trên thị trường nữa.

Ví dụ:
Một công ty có 100 triệu cổ phiếu đang lưu hành. Nếu công ty mua lại 10 triệu cổ phiếu, số cổ phiếu lưu hành giảm còn 90 triệu.

Cổ phiếu quỹ là cổ phiếu do công ty cổ phần phát hành và mua lại từ thị trường bằng nguồn vốn hợp pháp (Nguồn: Sưu tầm)

Lưu ý quan trọng (Theo Luật Chứng khoán 2019)

Theo quy định hiện hành của Luật Chứng khoán 2019, đối với công ty đại chúng:

• Khi doanh nghiệp mua lại cổ phiếu của chính mình, số cổ phiếu đó bắt buộc phải bị hủy và thực hiện thủ tục giảm vốn điều lệ tương ứng (trừ một số trường hợp đặc biệt theo luật chuyên ngành).

Điều này khác hoàn toàn với giai đoạn trước đây, khi doanh nghiệp có thể giữ cổ phiếu quỹ để bán lại khi giá tăng hoặc dùng cho ESOP. Hiện nay, cổ phiếu quỹ không còn mang tính “đầu cơ” cho doanh nghiệp, mà trở thành một công cụ tái cấu trúc vốn rõ ràng và minh bạch hơn.

Vì vậy, thuật ngữ "Cổ phiếu quỹ" hiện nay thường được hiểu đồng nghĩa với hành động "Mua lại cổ phiếu để giảm vốn điều lệ".

Để bạn dễ hình dung sự khác biệt, Cake đã lập bảng so sánh dưới đây:

Tại sao doanh nghiệp lại bỏ tiền mua lại cổ phiếu quỹ?

Việc chi ra hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng để mua lại cổ phiếu không phải là quyết định ngẫu hứng. Dưới đây là 4 động cơ tài chính chính yếu đằng sau hành động này:

Tăng giá trị cho cổ đông (Tăng chỉ số EPS)

Chỉ số EPS (Earning Per Share) là thu nhập trên mỗi cổ phiếu, được tính bằng công thức:

Khi doanh nghiệp mua lại cổ phiếu và hủy bỏ nó, Số lượng cổ phiếu lưu hành (Mẫu số) sẽ giảm đi. Nếu lợi nhuận sau thuế (Tử số) giữ nguyên, thì hiển nhiên EPS sẽ tăng lên.
Từ đó khi EPS tăng, định giá cổ phiếu trở nên hấp dẫn hơn, giá cổ phiếu trên thị trường thường sẽ có xu hướng tăng, mang lại lợi ích trực tiếp cho các cổ đông đang nắm giữ.

Sử dụng tiền mặt nhàn rỗi hiệu quả

Một doanh nghiệp kinh doanh tốt sẽ tạo ra dòng tiền mặt dồi dào. Tuy nhiên, nếu họ chưa có kế hoạch mở rộng sản xuất, chưa tìm thấy dự án đầu tư mới khả thi, thì việc để một lượng tiền mặt khổng lồ nằm im trong ngân hàng với lãi suất thấp là không tối ưu.
Lúc này, mua lại cổ phiếu là một cách "trả lại tiền" cho cổ đông, giúp cải thiện các chỉ số tài chính như ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và ROA (lợi nhuận trên tài sản).

Thay đổi cơ cấu cổ đông sở hữu

Khi số lượng cổ phiếu lưu hành giảm đi, tỷ lệ sở hữu của các cổ đông hiện hữu (đặc biệt là các cổ đông lớn/ban lãnh đạo không bán ra) sẽ tự động tăng lên mà họ không cần bỏ thêm tiền để mua. Điều này giúp củng cố quyền kiểm soát công ty, tránh nguy cơ bị thâu tóm bởi đối thủ cạnh tranh.

Doanh nghiệp mua lại cổ phiểu quỹ chủ yếu để tăng giá trị và tăng cơ cấu cổ đông sở hữu, giúp củng cố thêm quyền kiểm soát công ty (Nguồn: Sưu tầm)

Đặc điểm và những "cái Không" của cổ phiếu quy bạn nên lưu ý

Khi một cổ phiếu chuyển từ trạng thái "lưu hành" sang "cổ phiếu quỹ" (hoặc chờ hủy), nó sẽ bị tước bỏ mọi quyền lợi cơ bản. Bạn cần nhớ kỹ các đặc điểm "4 Không" sau:

• Không được nhận cổ tức: Dù là cổ tức tiền mặt hay cổ phiếu, số cổ phiếu quỹ này đều bị "ngó lơ". Phần lợi nhuận đó sẽ được chia đều cho các cổ đông hiện hữu khác, giúp bạn nhận được nhiều tiền hơn.
• Không có quyền biểu quyết: Số cổ phiếu này không được tính vào tỷ lệ biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông. Điều này đảm bảo tính công bằng, ngăn chặn ban lãnh đạo dùng tiền công ty mua cổ phiếu để tự bỏ phiếu cho các quyết định có lợi cho cá nhân mình.
• Không được tính vào vốn hóa thị trường: Giá trị vốn hóa của công ty sẽ giảm xuống tương ứng với số lượng cổ phiếu bị hủy.
• Không được hưởng quyền mua cổ phiếu mới: Trong các đợt phát hành thêm tăng vốn, số cổ phiếu này không được cấp quyền mua.

Quy định mới nhất về mua lại cổ phiếu theo Luật Chứng khoán 2019

Khác với giai đoạn trước năm 2021, hiện nay việc mua lại cổ phiếu được kiểm soát cực kỳ chặt chẽ.

Điều kiện để công ty đại chúng được mua lại cổ phiếu

Không phải doanh nghiệp muốn mua là mua. Theo Luật Chứng khoán 2019 và các văn bản hướng dẫn, họ phải đáp ứng các điều kiện khắt khe:

1. Quyết định của Đại hội đồng cổ đông: Việc mua lại cổ phiếu (trừ trường hợp mua lại theo yêu cầu của cổ đông) phải được ĐHĐCĐ thông qua, bao gồm số lượng, giá mua và phương án mua.
2. Nguồn vốn hợp pháp: Doanh nghiệp phải chứng minh có đủ tiền từ: Thặng dư vốn cổ phần, Quỹ đầu tư phát triển, hoặc Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối... dựa trên báo cáo tài chính được kiểm toán gần nhất.
3. Công ty chứng khoán làm đại lý: Phải chỉ định một công ty chứng khoán thực hiện giao dịch mua lại.

Quy định về việc hủy cổ phiếu và giảm vốn điều lệ

• Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp đại chúng mua lại cổ phiếu của chính mình phải làm thủ tục tiêu hủy cổ phiếu và giảm vốn điều lệ trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành việc thanh toán tiền mua lại cổ phiếu.
• Hệ quả: Doanh nghiệp không còn khái niệm "đầu cơ" cổ phiếu của chính mình (mua rẻ rồi chờ giá lên bán đắt). Hành động mua lại hiện nay mang tính chất thu hẹp quy mô vốn vĩnh viễn (cho đến khi có đợt phát hành mới).

Quy định cần nắm rõ và lưu ý khi hủy cổ phiếu và giảm vốn điều lệ (Nguồn: Sưu tầm)

Ưu và nhược điểm khi đầu tư vào doanh nghiệp đang mua cổ phiếu quỹ

Thông tin doanh nghiệp mua cổ phiếu quỹ thường được coi là "tin tốt", nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Cake sẽ giúp bạn phân tích hai mặt của vấn đề.

Lợi ích đối với nhà đầu tư nắm giữ

• Tăng giá ngắn hạn: Lực cầu lớn từ doanh nghiệp thường đẩy giá cổ phiếu tăng ngay lập tức sau khi tin tức được công bố.
• Hưởng lợi tức cao hơn: Vì số lượng người chia "miếng bánh" lợi nhuận ít đi (số cổ phiếu lưu hành giảm), phần bánh của bạn (EPS) sẽ to hơn.
• Tín hiệu an toàn: Cho thấy doanh nghiệp có nền tảng tài chính mạnh, dòng tiền mặt dồi dào thực sự (tiền thật) chứ không phải lãi ảo.

Các ưu điểm khi bắt đầu đầu tư vào các doanh nghiệp đang mua cổ phiếu quỹ (Nguồn: Sưu tầm)

Rủi ro tiềm ẩn cần đề phòng

• Cạn kiệt dòng tiền: Việc chi quá nhiều tiền mặt để mua cổ phiếu có thể khiến doanh nghiệp bị thiếu hụt vốn lưu động. Nếu gặp biến cố bất ngờ hoặc khủng hoảng kinh tế, doanh nghiệp có thể rơi vào cảnh khó khăn vì không còn "của để dành".
• Dấu hiệu bão hòa: Ở một góc độ khác, việc mua lại cổ phiếu quỹ có thể là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đang hạn chế ý tưởng tăng trưởng. Họ không biết làm gì để sinh lời từ tiền mặt (không mở rộng thị trường, không nghiên cứu sản phẩm mới...) nên buộc phải chia lại cho cổ đông. Với các cổ phiếu tăng trưởng (Growth Stocks), đây có thể là dấu hiệu chững lại.
• Rủi ro thao túng giá: Đôi khi, việc công bố mua lại cổ phiếu chỉ là chiêu trò "đánh tiếng" để giữ giá cổ phiếu, nhưng thực tế doanh nghiệp lại không mua hoặc mua rất ít so với đăng ký.

Câu hỏi thường gặp về Cổ phiếu quỹ (FAQ)

Cổ phiếu quỹ có được chia cổ tức không?

Tuyệt đối không. Cổ phiếu quỹ (hoặc cổ phiếu đã mua lại chờ hủy) không có quyền nhận cổ tức. Số tiền cổ tức đáng lẽ chia cho lượng cổ phiếu này sẽ được giữ lại hoặc chia bổ sung cho các cổ đông hiện hữu.

Cổ phiếu ESOP và cổ phiếu quỹ khác nhau thế nào?

Cổ phiếu ESOP và cổ phiếu quỹ khác nhau ở mục đích phát hành và tác động đến số lượng cổ phiếu lưu hành. ESOP là cổ phiếu phát hành ưu đãi cho nhân viên, làm tăng số cổ phiếu lưu hành và có thể làm loãng giá trị của cổ đông hiện hữu. Trong khi đó, cổ phiếu quỹ là cổ phiếu doanh nghiệp mua lại từ thị trường, làm giảm số cổ phiếu lưu hành, thường giúp cải thiện lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) và giá trị cho cổ đông hiện hữu.

Mua cổ phiếu quỹ có làm giảm vốn chủ sở hữu không?

Có. Khi công ty chi tiền mặt ra để mua cổ phiếu và hủy nó, tổng tài sản (tiền mặt) giảm và Vốn chủ sở hữu (vốn điều lệ hoặc thặng dư vốn) cũng giảm tương ứng. Tuy nhiên, các chỉ số hiệu quả như ROE (lợi nhuận/vốn chủ sở hữu) thường sẽ tăng lên do mẫu số (vốn chủ sở hữu) giảm mạnh hơn tử số (lợi nhuận).

Cổ phiếu quỹ (hay chính xác hơn là hoạt động mua lại cổ phiếu để giảm vốn) là một công cụ tài chính mạnh mẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn vốn và gia tăng lợi ích cho cổ đông. Đối với nhà đầu tư, đây thường là một tín hiệu tích cực cho thấy doanh nghiệp đang có sức khỏe tài chính tốt và định giá cổ phiếu đang ở mức hấp dẫn. 

Cake by VPBank hy vọng bài viết này đã giúp bạn hiểu rõ "cổ phiếu quỹ là gì" và có thêm những góc nhìn sắc bén để phân tích thị trường. Chúc bạn luôn giữ cái đầu lạnh và đưa ra những quyết định đầu tư sáng suốt nhất trên hành trình tài chính của mình!